Wie door Beesel fietst, kan er bijna niet omheen: de draak is overal! Maar achter de beelden, verhalen en bijzondere plekken schuilt een eeuwenoude traditie die het Limburgse dorp tot op de dag van vandaag in haar greep houdt. Iedere zeven jaar staat Beesel in het teken van het indrukwekkende Draaksteken, waarin de legende van Sint Joris en de Draak opnieuw tot leven komt.
Maar wat maakt deze traditie zo bijzonder en hoe diep zit het drakenverhaal verweven in het dorpsleven? We vroegen het aan Jac van Deuzen (72), geboren en getogen Beeselnaar en bevlogen verteller. Hij neemt ons mee in de geschiedenis, de geheimen en de verhalen van zijn dorp. Een mooie verdieping op de fietsroute Waar Drakenbloed Stroomt, want in Beesel ontdek je achter iedere bocht weer een stukje drakengeschiedenis!
Dorpsbewoner en gids Jac van Deuzen (72) weet er alles van en geeft de passie voor de verhalen uit zijn dorp graag door. En wie het zelf wil beleven, is van harte welkom te komen wandelen of fietsen door Beesel. Met loerende drakenogen in elke hoek!
Je woont dus in drakendorp Beesel?
“Dat klopt. En sinds 2016 ben ik gids in Beesel, een dorp van 2.800 inwoners aan de Maas in Limburg. Beesel vierde vorig jaar haar 750-jarig bestaan en heeft een rijke historie met vele bezienswaardigheden zoals kasteel Nieuwenbroeck, molen de Grauwe Beer en diverse gebouwen uit het verleden, boerderijen en de oude kern met het oude kerkhof. Beesel is vooral bekend om zijn siroopfabriek, de keramische industrie waar vele kunstenaars hun werk maakten van klei en speciale glazuurtechnieken. In het hele land staan en hangen beelden, wandreliëfs en speciale stenen vervaardigd in de fabriek St. Joris. Daarnaast is het Draaksteken – dat eenmaal in de zeven jaar wordt opgevoerd – een toeristisch trekpleister waar elke keer vele duizenden toeschouwers op afkomen.”
En buiten het Draaksteken om neem je mensen mee op pad door het dorp?
“Als dorpsgids geef ik, met nog vier collega dorpsgidsen, rondleidingen in en door Beesel en vertel ik al wandelend over de historie van het dorp. We lopen langs alle bezienswaardigheden en geven tekst en uitleg over het ontstaan, de vergane glorie en hoe het op dit moment ervoor staat. We hebben vijf verschillende routes: de standaard route, de Centrumroute, de Ouddorproute, de Kunstroute en de Drakenroute. Mijn speerpunten zijn de Kunstroute en de Drakenroute.”
Kun je meer vertellen over de verschillende routes?
“De interesse in de kunstroute komt voort uit het feit dat mijn schoonvader een van de kunstenaars was op St. Joris en daarna zijn eigen atelier is begonnen. Mijn vrouw is kunstenares en heeft in het dorp een groot kunstwerk ontworpen en gemaakt: de Drakestaart. Een oom en enkele neven werkten ook in de kunst of keramiek. Vooral na de oorlog werd er heel veel geproduceerd, omdat met de wederopbouw veel nieuwe rijksgebouwen werden vervaardigd en meestal van een kunstwerk werden voorzien. Na 1995 werden veel van deze gebouwen weer gesloopt of kregen een andere bestemming en moest het kunstwerk weer terug naar St. Joris of de kunstenaar. Vele kunstwerken dreigden verloren te gaan, tot de stichting Beesels Keramisch Erfgoed (SBKE) werd opgericht die deze kunstwerken besloot te redden.
Nieuwe bestemmingen werden gezocht in het dorp: op dit moment hangen en staan er ongeveer 35 beelden en reliëfs in Beesel. Ik maak dan een wandeling langs alle kunstwerken met ieder hun eigen verhaal. Daarnaast vindt elk jaar van 1 april tot 1 oktober een gratis te bezoeken expositie plaats in het museum in het oude raadhuis waar je op verzoek ook mee kunt in een rondleiding. Leuk is altijd de reactie van de mensen uit het dorp, die sommige kunstwerken niet meer herkennen: ‘Heeft dat bij ons in het dorp gestaan? Nooit opgevallen….’”
Wat is het Draaksteken precies?
“Dat komt voort uit de heilige legende van Sint Joris uit 303, het verhaal stamt uit de tijd na de kruistochten in 1097-1099. St. Joris de drakendoder leefde voort als legende en diverse kerken, kloosters, verenigingen namen St. Joris als schutspatroon. In 1630 werd door een schutterij het eerste Draaksteken uitgevoerd in het centrum van het dorp. De draak kwam uit de Maas gelopen en Sint Joris redde het volk van het monster door hem dood te steken. Oftewel: het kwade werd door het goede verdreven. Dit werd gevierd met het nodige bier en de opbrengst was de inkomstenbron voor de schutterij. Dit spel werd jaarlijks op kermismaandag opgevoerd en trok veel bekijks uit de omliggende dorpen. Het leidde zelfs tot een ruzie in de buurgemeente, waar enkele mensen op de vuist gingen wie het mooiste spel had.
In de buurgemeente was het Draaksteken bijvoorbeeld enkel te zien in de processie, maar was er geen feest aan verbonden. De kastelein vond dat het Beeselse Draaksteken het beste was. In dit procesverbaal uit 1736, dat over dit incident werd opgemaakt, is voor het eerst de term ‘Draaksteken’ in Beesel genoemd. Toen de Fransen het dorp in 1795 bezetten, kwam er een voorlopig einde aan het Draaksteken. In 1864 werd weer voor het eerst, en ook voor het laatst, de draak gestoken in het oud dorp. In 1872 werd het Draaksteken nieuw leven ingeblazen. Het spel werd door het hoofd der school herschreven, van een eenakter tot een drie-akter gemaakt, uitgebreid met diverse rollen zoals de koning, prinses, hofdame, schildknaap en in 1888 voor het eerst opgevoerd. Het spel groeide uit naar een groot spektakel met heel veel toeschouwers en het spel werd steeds uitgebreider en moest noodgedwongen verhuizen naar het terrein bij Kasteel Nieuwenbroeck. In 1935 werd afgesproken het spel éénmaal per zeven jaar uit te voeren. Inmiddels is het uitgegroeid tot een groot spektakelstuk waar zestig hoofdrolspelers en 350 figuranten in meespelen en meer dan vijfhonderd mensen achter de schermen bezig zijn. Kortom: het hele dorp is met het Draaksteken bezig. In twee weekenden wordt het spel zes keer uitgevoerd voor meer dan 15.000 toeschouwers. De volgende editie vindt plaats in 2030 op een nieuwe locatie.”
Het Draaksteken is een heel schouwspel geworden. Heb je wel eens meegedaan?
“Mijn moeder is geboren in Beesel en bijna al mijn ooms en tantes woonden in Beesel. Ik kwam er vaak op bezoek en ging er regelmatig op vakantie. Draaksteken was vaak onderwerp van gesprek bij familieaangelegenheden en zeker in de jaren dat het plaats vond. Bijna alle ooms en tantes, neven en nichten waren bij het spel betrokken. Toen ik in 1981 zelf in Beesel kwam wonen en de regisseur mijn buurman was, moest ik natuurlijk ook meedoen. Ik begon bij het volk en in de keren daarna mocht ik de rol van vluchtende boer, bedelaar, visser, smid, gevangenbewaarder en laatst : een ouwe zanikerd Wullum. Elke zeven jaar moeten er audities gedaan worden voor de diverse rollen en daarna wordt er gedurende één á anderhalf jaar gerepeteerd.”
Wat was de leukste rol die je ooit speelde?
“Mijn allerleukste rol was de rol van de bedelaar in 1995. Een ingelaste rol ter veiligheid van het volk. Daar waar ik lag, mocht niemand komen in verband met de hollende paarden met koetsen. Het geweld van de rennende Belgische knollen was zeer spectaculair, maar ook risicovol en dat bleek wel dat er een kind over het veld wilde steken op het moment dat de paarden met karren het veld op kwamen snellen en ik net op tijd het kind kon waarschuwen. Verder was het een geweldige rol met alle vrijheid om ook vóór het spel de bedelaar uit te hangen bij de toegangspoort en op de tribune. Ik kreeg van alles, broodjes, blikjes drank, snoep en geld, veel geld. Dat geld was niet ingecalculeerd en na afloop van de spelen had ik 1250 gulden opgehaald en werd geschonken aan de Zonnebloem. Van Hans van Breukelen en kinderen kreeg ik twee blikjes limonade. Ook een leuk moment heb ik gevonden in 2002 als visser. Ik zat als visser aan het water en iemand uit het volk schoot met een pijl en boog een pijl in het water. Ik moest het water inspringen en de vis eruit halen – die er uiteraard voor de gelegenheid in was ingelegd. Een echte grote karper met een pijl erdoor. Ik kreeg ruzie met de schutter: die wilde de vis, want het was zijn pijl. Ik zei ‘nee, het is mijn vis’ en ik viel wederom in het water. Dit tafereel hebben we in 2012 herhaald op de Floriade in Venlo tot hilariteit van de vele bezoekers. Het was wel koud..”
Wat kan men meemaken op de Drakenroute?
“Sinds 1981 ben ik dus betrokken bij het Draaksteken en heb me verdiept in de lange historie van dit volksspel welk in 1926 een eerste prijs won in Oude Tradities en Volksspelen in Arnhem. In 2012 werd het drakenspel als eerste lokale folkloristische traditie op de Nationale Inventarisatielijst Immaterieel Erfgoed Nederland geplaatst. En omdat het spel in het hele dorp leeft en door vrijwel alle Beeselnaren gedragen wordt, heeft het een vermelding op deze culturele UNESCO-lijst gekregen. In 2014 werd het dorp neergezet als ‘Drakendorp’. Tijdens de rondleiding ‘Beesel Drakendorp’ start ik op de plaats waar het ooit begonnen is in het ‘Ouddorp’ en ga ik met de geschiedenis mee naar het centrum, waar verschillende beelden, borden en zelfs putdeksels liggen die alles te maken hebben met het Draaksteken. De tocht gaat vervolgens naar het kasteel en het terrein waar het Draaksteken plaatsvond, want in 2030 komt er een nieuwe locatie. Ik laat de ontwikkeling van de draak zien van 1902 tot 2023, alsmede het decor, hoe het spel gegroeid is tot een waar spektakel. Leuk is altijd om anekdotes te vertellen over de mensen die vroeger in de draak zaten en met het zware beest moesten sjouwen; soms alleen en soms met z’n tweeën. Met ruzies, bevangen door de hitte, te laat de draak laten bloeden. Het meest opvallende is nog altijd dat mensen uit de omgeving soms nog nooit van het Draaksteken hebben gehoord, laat staan het hebben gezien.
Het mooie en boeiende is dat er steeds weer andere facetten aan de orde komen, afhankelijk van de groep. De ene groep wil meer over de draak en de techniek weten, de andere over het decor, de spelers en of er auditie moet worden gedaan worden. Dat laatste moet zeker, en niet iedereen kan er aan meedoen. Je mag en kan alleen meedoen als je in Beesel woont óf gewoond hebt en in Beesel bent geboren.”
Voor alle anderen die toch graag proeven van het drakenverhaal: kom naar Beesel en wandel mee met Jac, of fiets door het dorp met de fietsroute In het spoor van de Draak. In Toeractief 5 vind je een fietsroute om het Drakendorp en de omgeving te verkennen.
